Rus adabiyotining eng sirli va jumboqli siymolaridan biri Nikolay Vasilyevich Gogol 1809-yilda Ukrainaning so‘lim Sorochinsi qishlog‘ida dunyoga kelgan. Uning ijodi ikki buyuk madaniyat — ukrain va rus xalqlari an’analarining ajoyib qorishmasidir. Yosh Nikolay Peterburgga kelganida dastlab omadsizlikka uchradi: u aktyor bo‘lishni orzu qilgan edi, ammo teatr uni qabul qilmadi. Biroq u tushkunlikka tushmay, o‘z vatani haqidagi afsona va rivoyatlarni qog‘ozga tushira boshladi. Natijada "Dikanka qishlog‘i yaqinidagi oqshomlar" asari dunyoga keldi. Bu kitobdagi jodugarlar, shaytonlar va quvnoq qishloq yoshlari tasviri shu qadar jonli ediki, butun Peterburg bu yosh yozuvchi haqida gapira boshladi. Gogolning eng katta quroli uning o‘tkir kulgisi edi. Uning mashhur "Revizor" komediyasi Rossiyadagi poraxo‘rlik va mansabparastlikni ayovsiz fosh etdi. Pyesa sahnaga qo‘yilganda imperator Nikolay I shaxsan o‘zi tomoshaga kelib, yakunda: "Hamma o‘z nasibasini oldi, eng ko‘pi esa menga tegdi", — deb tan olgan ekan. Gogol shunchaki kuldirmasdi, u "ko‘z yoshlar orqali kulgi" san’atini yaratgandi. Uning "Shinel" (Paltoc) qissasidagi kichkina odam — Akakiy Akakiyevichning fojiasi keyinchalik butun rus adabiyotida insonparvarlik g‘oyasining asosiga aylandi. Mashhur yozuvchi Dostoyevskiy bejizga: "Biz hammamiz Gogolning 'Shinel'idan chiqqanmiz", — demagan. Yozuvchi hayotining so‘nggi yillari juda fojiali kechdi. U o‘zining bosh asari — "O‘lik jonlar" dostonining ikkinchi qismini yozishga ko‘p yillar sarfladi, ammo ruhiy tushkunlik va o‘zidan qoniqmaslik hissi uni yengib qo‘ydi. O‘limidan bir necha kun oldin, tunda u o‘z qo‘lyozmalarini olovga tashlab yubordi. Bu adabiyot tarixidagi eng katta yo‘qotishlardan biri hisoblanadi. 1852-yilda, 42 yoshida vafot etgan Gogol o‘zidan boy meros va yechilmagan sirlarni qoldirib ketdi. Uning asarlari hamon kitobxonlarni ham kuldirib, ham chuqur o‘yga toldirib kelmoqda.
