• 23.04.2026

23 апрель – Бутунжаҳон китоб ва муаллифлик ҳуқуқи куни: тарих, аҳамият ва долзарб саволларга жавоблар

Ҳар йили 23 апрель бутун дунё бўйлаб Китоб ва муаллифлик ҳуқуқи куни сифатида кенг нишонланади. Бу сана нафақат адабиёт ва мутолаа байрами, балки интеллектуал мулкни қадрлаш, асар яратувчиларининг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш ва уларнинг меҳнатини эътироф этиш кунидир.

 

Китоб – тафаккур ва машаққат маҳсули

     Китоб шунчаки қоғоз ва сиёҳ йиғиндиси эмас, у инсон тафаккурининг энг гўзал инъикосидир. Битта асарнинг дунёга келиши ёки унинг хорижий тилдан ўзбек тилига ўгирилиши ортида ойлаб, баъзан йиллаб қилинадиган ақлий меҳнат, изланиш ва бедор тунлар ётади. Бугунги айём муносабати билан барчамизнинг маънавий оламимизни бойитишга хизмат қилаётган асар ёзишдек оғир ва шарафли меҳнат эгаларига – ёзувчилар, шоирлар, олимлар ҳамда таржимонларга чуқур миннатдорчилик билдирамиз!

     Тарихда илк расмий ва тўлақонли муаллифлик ҳуқуқи қонуни 1710 йилда Буюк Британияда қабул қилинган. Бу тарихий ҳужжат қиролича Анна даврида қабул қилингани учун «Анна статути» (ингл. Statute of Anne) номи билан машҳур. Ушбу қонун нима учун тарихий аҳамиятга эга эканлигини қуйидаги фактлар орқали тушуниш мумкин:

 

1. «Анна статути»гача бўлган давр

     1710 йилгача ҳам китоб чоп этиш билан боғлиқ маълум қоидалар бўлган, бироқ улар муаллифларни эмас, балки нашриётларни, босмахоналарни ҳимоя қилган. Масалан, XV–XVI асрларда Венеция ва Англияда фақат маълум бир босмахоналарга китоб чоп этиш учун «монополия» берилган. Яъни муаллиф китобини босмахонага топширгач, унга нисбатан барча ҳуқуқлардан маҳрум бўлар эди.

2. «Анна статути»нинг инқилобий янгилиги

     Анна статути биринчи марта интеллектуал мулкнинг ҳақиқий эгаси нашриёт эмас, балки муаллифнинг ўзи эканлигини қонунан белгилаб берди.

— Қонунга кўра, янги ёзилган асар учун муаллифга 14 йиллик мутлақ ҳуқуқ берилган.

— Агар бу муддат тугаганидан кейин муаллиф ҳали ҳаёт бўлса, муддат яна 14 йилга узайтирилган (жами 28 йил).

— Бу вақт ичида рухсатсиз китобни кўчирган ёки чоп этганлар жаримага тортилган ва мусодара қилинган китоблар ёқиб юборилган.

3. Халқаро миқёсга чиқиши

     Анна статути қабул қилинганидан сўнг, Европанинг бошқа давлатлари ҳам ўз муаллифлик ҳуқуқи қонунларини ишлаб чиқа бошладилар. Масалан, Францияда Буюк француз инқилоби даврида (1791 ва 1793 йилларда) муаллифларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилувчи кучли қонунлар қабул қилинган.

     Муаллифлик ҳуқуқини халқаро даражада, яъни бутун дунё бўйлаб ҳимоя қилувчи илк йирик келишув эса 1886 йилда қабул қилинган Берн конвенцияси ҳисобланади. Ҳозирги кунда Ўзбекистон ҳам, дунёнинг аксарият давлатлари ҳам ушбу конвенция аъзоси саналади ва муаллифлик ҳуқуқлари шу асосда ҳимоя қилинади.

 

     Байрам муносабати билан, келинг, муаллифлик ҳуқуқи ва ноширлик фаолияти юзасидан ўқувчиларимиз ва ҳамкорларимиз томонидан энг кўп бериладиган долзарб саволларга қонуний нуқтаи назардан жавоб топамиз. Асос, албатта, Ўзбекистон Республикасининг «Муаллифлик ҳуқуқи ва турдош ҳуқуқлар тўғрисида»ги қонунидир.

 

1. Китоб ёзиб тугатилгач, унга муаллифлик ҳуқуқи қачон пайдо бўлади ва китобни қаердадир махсус рўйхатдан ўтказиш шартми?

Жавоб: Йўқ, махсус рўйхатдан ўтказиш шарт эмас. Қонуннинг 10-моддасига кўра, китоб (асар) яратилиши биланоқ унга нисбатан муаллифлик ҳуқуқи автоматик равишда юзага келади. Муаллифлик ҳуқуқининг юзага келиши ва амалга оширилиши учун асарни рўйхатдан ўтказиш ёки бирон-бир расмиятчиликка риоя этиш талаб қилинмайди.

 

2. Икки ёки ундан ортиқ муаллиф биргаликда китоб ёзса (ҳаммуаллифлик), ҳуқуқ ва даромад қандай тақсимланади?

Жавоб: Қонуннинг 12-моддасига мувофиқ, ҳаммуаллифликда яратилган асарга бўлган муаллифлик ҳуқуқи барча муаллифларга биргаликда тегишли бўлади. Агар улар ўртасида бошқача ёзма келишув бўлмаса, асарга бўлган ҳуқуқлар биргаликда амалга оширилади, китобдан келадиган муаллифлик ҳақи (даромад) эса улар ўртасида тенг тақсимланади.

 

3. Бировнинг китобидан рухсатсиз иқтибос (парча) келтириш ёки ундан илмий ишда фойдаланиш мумкинми?

Жавоб: Ҳа, маълум шартлар асосида мумкин. Қонуннинг 26-моддасига кўра, нашр этилган асарлардан илмий, тадқиқий, мунозаравий ва танқидий мақсадларда асл нусхада ёки таржимада иқтибос олишга рухсат берилади. Аммо бунда мақсадга мос ҳажмга риоя қилиш ҳамда муаллифнинг исми-шарифини ва олинган манбани албатта кўрсатиш шарт. Бунинг учун муаллифдан рухсат сўраш ёки пул тўлаш талаб қилинмайди.

 

4. Нашриёт ёзувчининг китобини чоп этиши учун қандай расмий ҳужжат тузилиши керак?

Жавоб: Қонуннинг 38 ва 42-моддаларига асосан, нашриёт ва ёзувчи ўртасида ёзма шаклдаги муаллифлик шартномаси тузилиши шарт. Ушбу шартномада қуйидагилар аниқ кўрсатилиши керак (39-модда):

— Асардан фойдаланиш усуллари (масалан, чоп этиш, тарқатиш);

— Тўланадиган қалам ҳақи миқдори ёки уни белгилаш тартиби;

— Пулни тўлаш муддати ва тартиби;

— Агар қалам ҳақи қатъий сумма тарзида белгиланса, китобнинг энг кўп адади (тиражи).

  •  

5. Китобга бўлган муаллифлик ҳуқуқи неча йил давомида муҳофаза қилинади?

Жавоб: Қонуннинг 35-моддасида аниқ муддатлар белгиланган:

— Асосий муддат: Муаллифнинг бутун ҳаёти давомида ва у вафот этганидан кейин 70 йил давомида амал қилади.

— Ҳаммуаллифлик: Ҳаммуаллифларнинг бутун ҳаёти ва энг узоқ умр кўрган охирги муаллиф вафотидан кейин 70 йил.

— Тахаллус остида ёзилган китоблар: Асар ошкор қилинганидан кейин 50 йил (агар ёзувчи ўз шахсини маълум қилмаса).

— Эслатма: Муаллифнинг исм-шарифига бўлган ҳуқуқ ва обрўсини ҳимоя қилиш ҳуқуқи муддатсиз муҳофаза қилинади. Муддати ўтган китоблар "ижтимоий мулк"ка айланади ва ундан ҳар ким текин фойдаланиши мумкин бўлади.

  •  

6. Агар ёзувчи (ёки ходим) нашриётнинг буюртмаси ёки хизмат вазифаси юзасидан асар ёзса, муаллифлик ҳуқуқи кимда қолади?

Жавоб: Қонуннинг 34-моддасига кўра, асар муаллифи деб тан олиниш ҳуқуқи (шахсий номулкий ҳуқуқ) ҳар доим ёзувчининг ўзида қолади. Бироқ, китобдан фойдаланиш (сотиш, тарқатиш, даромад кўриш) бўйича мутлақ ҳуқуқлар, агар шартномада бошқача кўрсатилмаган бўлса, иш берувчига (нашриётга) тегишли бўлади. Лекин муаллиф барибир ҳақ олиш ҳуқуқига эга ва 10 йил ўтгач асардан фойдаланиш ва тўлиқ муаллифлик ҳақини олиш ҳуқуқини тўлиқ қўлга киритади.

 

7. Китоб муаллифининг қандай шахсий ҳуқуқлари бор ва улар сотиладими?

Жавоб: Қонуннинг 18-моддасига асосан муаллиф қуйидаги шахсий номулкий ҳуқуқларга эга:

–  Муаллиф деб эътироф этилиш;

– Китобни ўз исми, тахаллуси билан ёки имзосиз (аноним) эълон қилиш;

– Асарни ошкор қилиш ёки ошкор қилиш фикридан қайтиш (зарарни қоплаган ҳолда чақириб олиш);

– Китобни ўзгаришлардан ва ўз шаънига зиён етказувчи ҳаракатлардан ҳимоя қилиш. Ушбу ҳуқуқлар ҳеч қачон сотилмайди ва бошқа шахсга ўтказилмайди, ҳатто китобни нашр этиш ҳуқуқи нашриётга тўлиқ сотилган тақдирда ҳам ўз кучида қолади.

  •  

      Ҳурматли муаллифлар ва ижодкорлар! Китоб ёзиш ва уни оммага тақдим этиш машаққатли, аммо шарафли йўлдир. Муаллифлик ҳуқуқи эса сизнинг ижодий меҳнатингиз мевасини ҳимоя қилувчи энг асосий қонуний қалқонингиз ҳисобланади. Бизнинг нашриёт ҳар бир ёзувчи, таржимон ва тузувчининг меҳнатини юксак қадрлайди ҳамда ўз фаолиятида ҳуқуқий муносабатларнинг шаффофлигига қатъий амал қилади.

 

     Агар сизда ўз асарингизни нашрга тайёрлаш, муаллифлик шартномасини тузиш ёки ҳуқуқларингиз билан боғлиқ бошқа қўшимча саволлар туғилса, ёхуд китобингизни биз билан ҳамкорликда чоп этиш истагида бўлсангиз, биз билан боғланишдан тортинманг. Нашриётимиз мутахассислари сизга ҳуқуқий ва амалий жиҳатдан кўмак беришга доим тайёр. Ижодий парвозингиз баланд бўлсин!

 

 

         Лобар ҚАНДАҲОРОВА